MEK Fondlarının mühafizə bölməsi və Nadir kitab fondunun rəhbəri, Əməkdar mədəniyyət işçisi Xuraman İsmayılova: "Qarabağ haqqında qiymətli mənbələr"
  

     Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın ən qədim və gözəl guşələrindən biridir. Azərbaycanın poeziya və musiqi  beşiyi olan Dağlıq Qarabağ Azərbaycan Respublikasının əzəlibədi torpağı, ayrılmaz tərkib hissəsidir. Əsrarəngiz təbiəti, zəngin mənəvi və mədəni adətnənələri olan bir diyardır. Qarabağ həm də bir çox görkəmli Azərbaycan alimlərinin, yazıçı və şairlərin, rəssam və musiqiçilərin vətənidir. Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Qarabağın adı Azərbaycan dilindəkiqaravə “bağ” sözlərindən əmələ gəlmişdir. “Qaravə “bağ” söz birləşməsi Azərbaycan xalqının özü qədər qədim tarixə malikdir. Dünyanın hər yerində bu söz birləşməsinin Azərbaycanın konkret ərazisinə aid edilməsi də danılmaz həqiqətdir. 

       Azərbaycan xalqının öz doğma torpağının bir parçasına verdiyiQarabağ” sözü ilk mənbələrdə hələ 1300 il bundan əvvəl (VII əsrdən!) işlənmişdir. Qarabağ əvvəllər tarixi-coğrafi bir anlayış kimi konkret məkanı bildirmiş, sonra isə Azərbaycanın geniş coğrafi ərazisinə aid edilmişdir.

       Qarabağ nəinki Azərbaycanın, hətta bütün dünyanın qədim diyarlarından biridir. Bu ərazidə ən qədim dövrlərə aid insan məskənləri aşkar olunmuşdur. 1968-ci ildə Azıx mağarasında Azıx adamının çənə sümüyü tapılmışdır. Çox güman ki, Azıx adamları burada 250-300 min il bundan əvvəl yaşamışlar.

       Bütün tarix boyu Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Ərəb xilafətinin işğalı və Alban dövlətinin süqutu ilə VII-IX əsrlərdə Qarabağın tarixində böyük dəyişikliklər baş verdi. Ərəb işğalı nəticəsində Albaniyanın xristian əhalisinin əksəriyyəti islamı qəbul etdi, qalanları, xüsusilə Albaniyanın Qarabağ yüksəkliklərində yaşayan əhali isə IV əsrdə Albaniyanın dövlət dini elan olunmuş xristianlıqdan imtina etmədi. 

      XIX əsrin əvvəllərində Şimali Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra ermənilərin təzyiqi və israrlı müraciətləri nəticəsində rus çarının alban katolikosluğunu ləğv etməsi Qarabağın alban əhalisinin gürcüləşdirmə və erməniləşdirmə prosesinin başlanğıcını qoydu. 

      Qarabağ ərəblərin işğalından sonra Azərbaycanda bir-birini əvəz etmiş Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Atabəylər, Hülakilər (Elxanilər), Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu kimi müxtəlif müsəlman dövlətlərinin tərkibində olmuşdur.

      Azərbaycanda Səfəvilər dövlətinin (1501) yaranması Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsinin əsasını qoydu. Səfəvilər tərəfindən yaradılmış dörd əyalətdən birinin adı Qarabağ və ya Gəncə idi. Səfəvilər dövlətinin süqutundan və Nadir şahın ölümündən sonra Azərbaycanda yeni müstəqil və yarımüstəqil dövlətlər, xanlıqlar və sultanlıqlar yarandı.

       Qarabağ xanlığı Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimlərindən biri olan Pənahəli bəy Cavanşir tərəfindən yaradılmışdır. Onun oğlu İbrahim xanın dövründə Qarabağ xanlığı daha da gücləndi. 

      1805-ci ildə İbrahim xan Kürəkçayda Rusiya silahlı qüvvələrinin komandanı, general Sisianov ilə müqavilə imzaladı. Kürəkçay müqaviləsinə əsasən Qarabağ xanlığı müsəlman - Azərbaycan torpağı kimi Rusiyaya birləşdirildi. Kürəkçay müqaviləsi dağlıq bölgə də daxil olmaqla Qarabağın tarixi Azərbaycan torpağı olduğunu sübut edən ən mühüm sənədlərdən biridir. Şimali Azərbaycanın işğalından sonra çarizm bu torpaqlarda mövqelərini möhkəmləndirmək məqsədi ilə erməniləşdirmə siyasəti yürütməyə başladı. 

       1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi və 1829-cu il Ədirnə müqaviləsinə əsasən İrandan və Türkiyədən köçürülmüş ermənilər, Qarabağ da daxil olmaqla, Şimali Azərbaycanda məskunlaşdırıldılar. 

      1918-ci il mayın 28-də təxminən 100 il Rusiyanın əsarəti altında olmuş Azərbaycan xalqı Şimali Azərbaycanda yeni müstəqil dövlətini yaratdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Qarabağ üzərində də siyasi hakimiyyəti saxladı. Həmin dövrdə yeni yaradılmış Ermənistan Respublikası (Ararat) Qarabağa qarşı əsassız ərazi iddiaları ilə çıxış etdi. Ermənilər Qarabağı ələ keçirmək məqsədi ilə əvvəllər də həyata keçirdikləri soyqırımı aktlarını törətməkdə davam edirdilər. Azərbaycan hökuməti 1919-cu ilin yanvarında Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzalarını birləşdirərək Baş Qarabağ əyaləti yaratdı.

      1920-ci il aprelin 28-də bolşeviklər tərəfindən işğal olunmuş Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan bir neçə il sonra, 1920-1923-cü illərdə həyata keçirilmiş qərəzli və məqsədyönlü tədbirlər nəticəsində keçmiş Qarabağ xanlığı parçalandı. Azərbaycan Dağlıq Qarabağa muxtar vilayət statusu verməyə vadar edildi.

     Qarabağ tarixi ilə maraqlanan oxuculara fondumuzda olan bəzi ədəbiyyat nümunələrini tövsiyə edə bilərik:

1.     Описание Карабагской провинции, составленное в 1823 году. Тифлис, 1866.

2.     Прощение Карабахских меликов к императору Петру II об окозании вспомоществования против турок //Эзовъ, Г.А. Сношение Петра великаго с армянским народом. СПб, 1898

3.     Ахмед бек Джеваншир. О политическом существовании Карабахского ханства с 1747 по 1805 г. Шуша, 1901

4.     Потто В. Первые добровольцы Карабаха в эпоху водворения русскаго владычества (Мелик Вани и Акоп-Юзбаши Атабековы). Тифлис, 1902

5.     Мирза-Адигезаль бек. Карабагнаме. Баку, 1950

6.     Потто В. Персидская война. 1826-1828. Т.3. СПб, 1888

7.     Верещагин, В.В. Духоборцы и Молокане в Закавказъе: Шииты в Карабахе; Батчи опиумаеды в Средней Азии; Робер Амергаунсь в горах Баварии. Рассказы. М.-1900.

8.     Зубов, П. Карабахский астролог или основание крепости Шуши в 1752 году: ист. Закавзский роман. Ч.1-2. М.-1834.

9.     Садыхова, Г. История города Шуши: XIX-начало ХХ вв. Баку, 2004.

10.  Селение Даш-Алты Шушинского уезда Елизаветпольской губернии //СМОМП Кавказа,

11.  Шушинский уезд. Агдамское общество //СМОМП Кавказа, вып. 2.-с.90-95.(Р-2326)

12.  Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 г./Таблицы 8. Шушинский уезд. Баку, 1921

13.  Авдеев, М. Мильско-Карабахская степь: Кочевое и оседлое хозяйство: Территория, население, экономика: Обслед. 1926-28 г. Баку, 1929.-

14.  Абасов, Ф. Гарабагское ханство. Баку, 2007.

15.  Тер-Аветисян, С. Памятники древности Карабаха и Скифская проблема. Тифлис, 1934.-27 с.

16.  Церцвадзе, Ф. Забытый геноцид. Нью-Йорк, 2005.-132 с.

17.  Люкимсон, П. Нагорный Карабах: хроника конфликта: (записки бакинского еврея). Баку, 1992.

18.  Помпеев, Ю. Кровавый омут Карабаха. Баку, 1992.

19.  Чавчавадзе, И. Армянские учение и вопиющие камни. Баку, 1990.

20.  Чаладзе, Т. Карабах: война и лицах: фотохроника. Баку, 1993.

21.  Вердиева, Х. «Родословная» армян и их миграция на Кавказ с Балкан. Баку, 2003.

22.   Аракелов, Р. Нагорный Карабах: виновники трагедии известны. Баку, 1991

23.  Файгл, Э. Правда о терроре: Армянский терроризм-истоки и причины. Баку, 2000.-

24.  Договоры России с Востоком политические и торговые. СПб, 1869.-295 с.

25.  Собрание узаконений и распоряжений Рабоче-Крестьянского Правительства АССР за 1923 г.  Баку, 1925.- 618 с.

26.  Собрание узаконений и распоряжений Рабоче-Крестьянского Правительства АССР за 1924 г.  Баку, 1926.- 409 с.

27.  Глинка, С. Описание переселения армян аддербиджанских в передели России с кратким предварительным изложением исторических времен Армении. М, 1831.

 

28.  Левиатов, В. Очерки из истории Азербайджана в ХVIII веке. Баку, 1948.-227 с.

29.  Шавров, Н. Новая угроза Русскому делу в Закавказье предстоящая распродажа Мугани инородцам. СПб, 1911.

30.  Трактат между Карабахским ханом и Российской империей о переходе ханства под власть России от 14 мая 1805 года. Баку, 1992..

31.  Алиев, Дж. Турки, азербайджанцы, армяне: геноцид и исторической правды. Баку, 2003.-72 с.

32.  Алиев, И. Нагорный Карабах: история, факты, события. Баку, 1989.

33.  Ходжалы- день последний. Баку, 1992.

34.  Шушинский, Ф. Шуша. Баку, 1968.